Anadolu'nun 35 yıllık kültürel miras arşivi yapay zekayla erişime açıldı

Vakıf, kültürel mirasın korunması, belgelenmesi ve gelecek kuşaklara aktarılmasını amaçlayan Ortak Bellek ve Rota Miras platformlarını hayata geçirdi. İki dijital platform, bilgiye erişimi kolaylaştırırken kültürel miras alanındaki araştırma ve koruma çalışmalarına da katkı sunmayı hedefliyor. Yapay zeka destekli Ortak Bellek (Kolektif Hafıza Merkezi), vakfın yıllar içinde oluşturduğu fotoğraf, belge ve akademik yayın arşivini dijital ortama taşıyor. İlk etapta Bilgi Belge Merkezi Anadolu Kent Arşivi'nde yer alan 20 binden fazla fotoğraf, belge ve yayın platforma aktarılırken, Anadolu kentlerine ilişkin belgesel filmler ile kentsel ve kırsal alanlarda gerçekleştirilen çekimler de kullanıcıların erişimine sunuldu. Vakfın geliştirdiği diğer dijital platform Rota Miras, kullanıcıların Türkiye'nin kültürel miras envanteri üzerinden tematik gezi rotaları oluşturmasına imkan tanıyor. Platformda, anıtsal yapılar, sivil mimari örnekleri, arkeolojik alanlar ve kırsal miras unsurları dijital harita üzerinde bir araya getiriliyor. Kullanıcılar Anadolu'nun endüstriyel mirası, milli parkları, tarihi kent dokuları ve farklı kültürel değerleri esas alarak kişiselleştirilmiş rotalar planlayabiliyor. ÇEKÜL Vakfı Genel Sekreteri Ilgın Sözen, projeye dair AA muhabirine yaptığı açıklamada, babası Prof. Dr. Metin Sözen'in 1960'tan başlayarak belgelediği geniş kapsamlı arşivi, yeni kuşaklarla, akademisyenlerle ve araştırmacılarla buluşturmak adına projenin ortaya çıktığını söyledi. Vakfın 35 yıllık birikimini teknolojiyle birleştirerek, Rota Miras ve Ortak Bellek ikiz projesini gerçekleştirdiklerini kaydeden Sözen, "Bir buçuk yıldır uğraştığımız bir projeydi. Prof. Dr. Metin Sözen, her zaman belgelemenin, arşivin önemine çok inanıyordu. Kendisi fotoğraf çekmeyi çok seven biriydi. 1960'tan beri gittiği her yerde, Anadolu'nun dört bir yanında her şeyi belgelerdi. Biz de arşivlerimizi düzenleyerek, hem harita üzerinde web tabanlı Rota Miras'ı hem de üretken yapay zeka üzerinde Ortak Bellek'i gerçekleştirmiş olduk." dedi. Sözen, platformların kullanıcıların ve yerel yönetimin katkılarıyla gelişebileceğine işaret ederek, "Dileğimiz bu platformların araştırmacılardan öğrencilere, yerel yönetimlerden tüm kültürel ve doğal miras meraklılarına en kısa sürede ulaştırılması." ifadesini kullandı. Kullanıcılardan "Rota Miras" platformunun geliştirilmesi üzerine teklifler aldıklarını aktaran Sözen, şöyle devam etti: "Mesela 'su rotası yapalım' dediler. Zaten yıllardır babamın TRT'de su ile gelen kültür belgeselleri vardı. Biz de bir Su Rotası yapmaya karar verdik. Mimar Sinan Rotamız da var. Şimdi ona hemen bir Evliya Çelebi Rotası eklemek istiyoruz. Şu anda çalıştığımız İpek Yolu Rotası var. Bunun da haritalarını yapmıştık. Çalıştığımız Endüstriyel Miras Rotası'nın yanı sıra Erzincan, Erzurum, Konya, Bursa, Eskişehir ve Edirne illerinde çalıştığımız rotalar da var. Yeni nesil, İstanbul üzerine de bir çalışma istiyor, İstanbul'da yeni yerler görmek istiyor. Biz de platforma İstanbul'daki çeşmeleri, ahitleri girmek istiyoruz. İETT'den çok güzel bir teklif geldi. Mesela inilen durakta bir hamamı, çeşmeyi, külliyeyi ziyaret etmek gibi bir fikirle geldiler. Dolayısıyla biz rotaları hem bireylerin hem kurumların ihtiyaçlarına uygun değerlendirebiliyoruz." Ilgın Sözen, turizm acentelerinin da platforma ilgi gösterdiğini söyleyerek, "Onlara daha özel işler yapmak istiyoruz. Bir müze nasıl gezilir? Mesela ailelerin çocuklarıyla müzeyi daha farkındalıkla gezmesi... ÇEKÜL buralarda da olacak. Yönetim kurulu üyelerimizden Prof. Dr. Ünal Akkemik ile anıt ağaçları gezmek üzerine bir rotamız da olacak. Yani doğal ve kültürel mirasa yönelik rotaların sayısını artıracağız diye ümit ediyorum." diye konuştu. ÇEKÜL Vakfı Bilgi Belge Merkezi Koordinatörü Ayşen Kılıç Özarslantürk ise vakfın kurulduğu 1990'dan bu yana yaklaşık 50 bin fotoğraflık arşive sahip olduğunu vurgulayarak, şunları söyledi: "Fotoğraf arşivinin teması da Anadolu kent kültürel mirası, kent kültürü, kent mimarisi ve kent kültür envanterleri üzerine oluştu. Daha sonra bu arşivi araştırmacılara, akademisyenlere açtık ama 'Sadece bununla mı kısıtlı kalmalıyız?' diye düşündük. Tabii ki gelişen ve değişen çağ ve teknolojiye de ayak uydurmak adına yapay zeka destekli bir altyapıyla 'Ortak Bellek' projesi doğdu." Özarslantürk, Ortak Bellek'in ilk etapta 25 bin kent arşivi fotoğrafını ve belediyelerle yürütülen çalışmalar kapsamında 495 belediyeden elde edilen saha verilerini bir araya getirdiğini söyledi. ÇEKÜL'e ait akademik yayınların tamamının sisteme aktarıldığını kaydeden Özarslantürk, Ortak Bellek'in en önemli özelliklerinden birinin güvenilir ve telif sorunu bulunmayan verilerle çalışması olduğunu, yalnızca doğrulanmış verilerin işlendiği sistem sayesinde araştırmacıların elde ettiği bilgileri ayrıca doğrulama ihtiyacı duymadığını söyledi. Ayşen Kılıç Özarslantürk, Ortak Bellek'in kültür mirası, kültür, Anadolu mimarisi ve kent kültürü üzerine araştırma yapanlara dijital bir yardımcı sunduğunu ve sistem sayesinde kullanıcıların ihtiyaç duyduğu bilgilere her yerden ve daha hızlı şekilde erişebildiğini anlattı. Ortak Bellek'in daha interaktif hale gelmesi adına Rota Miras projesinin ortaya çıktığını söyleyen Özarslantürk, şunları kaydetti: "Birbirini çok destekleyen projeler. İkisinin de altyapısı aslında tamamen kent arşivi fotoğraflarından oluşmakta. Rota Miras'ta fotoğrafları kent kent, bölge bölge harita üzerinde göstermeyi amaçladık. Gösterdiğimiz harita üzerinde de belli başlı rotalar çizilebiliyor. Yani isterseniz sizinle, sizin amacınıza veya araştırmanıza uygun yeni bir rota da eklemlendirebiliriz. Biz ilk olarak daha önce İpek Yolu Kültür Yolu Haritası'nı üretmiştik. İlk olarak bu rotayı aktardık. Onun dışında yine geçmişte '7 Bölge 7 Kent Projemiz' vardı. O yüzden de 7 bölgeyle başlayalım dedik. 7 bölgeyi baz alarak bölgesel olarak tüm fotoğraflarımızı kentlere yerleştirdik. 'Tüm Türkiye'nin tüm illerine ait bizde fotoğraflar var.' demiyoruz ama yüzde 70'ine kadar 1940'lardan günümüze gelen o sosyolojik değişimi, kent, mekan ve kültür değişimini tahlil edebilecek çok ciddi bir fotoğraf envanterine sahibiz." Özarslantürk, Rota Miras'ın kültürel yapıları araştıranlar için detaylı biçimde erişilebilir hale geldiğini belirterek, harita üzerinden araştırma konusu ve yapı türüne göre filtreleme yapılabildiğini ve kullanıcıların yapıların tarihi ve mimari özelliklerinin yanı sıra güncel kullanım durumu, koordinat ve iletişim bilgilerine de ulaşabildiğini aktardı. Her yapı için en az 10 başlık altında detaylı bilgi sunulduğuna dikkati çeken Özarslantürk, şu anda 33 ilin yer aldığı sistemde, rotaların zamanla genişletileceğini ve 63 ile çıkarılacağını sözlerine ekledi. (Kaynak: AA)