Azerbaycan'ın bağımsızlık yolculuğunda tarihi dönüm noktası: 28 Mayıs 1918

Birinci Dünya Savaşı sonrasında Rus İmparatorluğu'nun dağılmasıyla Kafkasya'da yeni siyasi dengelerin şekillendiği süreçte Azerbaycan halkı, kendi geleceğini belirleme iradesini ortaya koyarak 28 Mayıs 1918'de bağımsızlığını ilan etti. Tiflis'te bir araya gelen Azerbaycan Milli Şurasının ilan ettiği Azerbaycan Cumhuriyeti, Kafkasya ve Türk dünyasında halk iradesine dayalı ilk cumhuriyet olarak tarihte yerini aldı. Yeni kurulan cumhuriyet, yalnızca bağımsızlığını duyurmakla yetinmedi, aynı zamanda modern devlet yapılanmasının temel kurumlarını kısa sürede oluşturdu. Parlamento sistemi tesis edilerek çok partili siyasi düzene geçiş sağlandı. Hukuk, eğitim, dış politika ve ordu başta olmak üzere birçok alanda reform süreci başlatıldı. Bu dönemin en önemli gelişmelerinden biri de kadınlara seçme ve seçilme hakkının verilmesi oldu. Böylece Azerbaycan, kadınlara siyasi hak tanıyan ilk Müslüman ülke olarak kayıtlara geçti. Bakü'nün Ermeni ve Bolşevik silahlı gruplarının kontrolünde bulunması nedeniyle Azerbaycan hükümeti bir süre çalışmalarını ülkenin ikinci büyük şehri Gence'de sürdürdü. Azerbaycan'ın bağımsızlığını ilk tanıyan devlet Osmanlı oldu. İki ülke arasında 4 Haziran 1918'de anlaşma imzalanırken, dönemin Harbiye Nazırı Enver Paşa'nın talimatıyla kardeşi Nuri Paşa (Killigil) komutasında oluşturulan birlik Azerbaycan'a destek amacıyla gönderildi. "Kafkas İslam Ordusu" adı verilen birlikler, 15 Eylül 1918'de Bakü'yü işgalden kurtardı. Bunun ardından hükümet faaliyetlerini yeniden Bakü'de sürdürmeye başladı. Kafkas İslam Ordusu, Bakü'nün kurtuluşu için yürütülen çatışmalarda 1130 şehit verdi. Cumhuriyet döneminde ekonomi, eğitim ile din ve vicdan özgürlüğü alanlarında önemli düzenlemeler gerçekleştirildi. Irk, din, mezhep ve cinsiyet ayrımı yapılmaksızın tüm vatandaşlara eşit haklar tanındı. Azerbaycan, Müslüman doğuda kadınlara seçme hakkı veren ilk ülke oldu. Bu süreçte milli para birimi ve posta pulları dolaşıma sokuldu, Devlet Bankası ile Bakü Devlet Üniversitesi kuruldu. Dış tehditlere karşı savunma kapasitesini güçlendirmek amacıyla 26 Haziran'da Azerbaycan ordusu oluşturuldu. Ordunun teşkilatlanmasında Osmanlı subayları etkin görev üstlendi. Hükümetin 27 Haziran 1918 tarihli kararıyla Türk dili devlet dili ilan edildi. Daha önce ağırlıklı olarak Rusça eğitim verilen ortaokullarda Türkçe eğitim zorunlu hale getirildi. 120 sandalyeden oluşan parlamento ise 7 Aralık 1918'de çalışmalarına başladı. Ülkedeki siyasi partiler ve farklı etnik toplulukların temsil edildiği parlamento, faaliyet gösterdiği 17 aylık dönemde 230 yasa tasarısını kabul etti. Azerbaycan Cumhuriyeti'nin ömrü 23 ay sürdü. 28 Nisan 1920'de Kızıl Ordu'nun Bakü'ye girmesiyle Sovyet işgali başladı ve cumhuriyetin faaliyetleri sona erdi. Buna rağmen kısa sürede gerçekleştirilen reformlar, Azerbaycan halkının bağımsızlık düşüncesini güçlendirerek siyasi hafızada kalıcı yer edindi. Sovyet işgalinin ardından hükümet üyeleri ve çok sayıda aydın ülkeyi terk etmek zorunda kaldı. Ancak onlar, yaşamları boyunca Azerbaycan'ın bağımsızlık mücadelesini savunmayı sürdürdü. Azerbaycan'ın kurucusu kabul edilen Mehmet Emin Resulzade'nin "Bir kere yükselen bayrak bir daha inmez" sözü ise yıllar içinde tüm Azerbaycanlıların benimsediği bir slogana dönüştü. Sovyetler Birliği'nin dağılmasının ardından Azerbaycan yeniden bağımsızlığını ilan etti. Bağımsızlık bildirgesinde, 1918-1920 yıllarında faaliyet gösteren Azerbaycan Cumhuriyeti'nin mirasçısı olunduğu vurgulandı. (Kaynak: AA)