Birinci Dünya Savaşı sonrasında Rus İmparatorluğu'nun dağılmasıyla Kafkasya'da yeni siyasi dengelerin şekillendiği süreçte Azerbaycan halkı, kendi geleceğini belirleme iradesini ortaya koyarak 28 Mayıs 1918'de bağımsızlığını ilan etti.
Tiflis'te bir araya gelen Azerbaycan Milli Şurasının ilan ettiği Azerbaycan Cumhuriyeti, Kafkasya ve Türk dünyasında halk iradesine dayalı ilk cumhuriyet olarak tarihte yerini aldı.
Yeni kurulan cumhuriyet, yalnızca bağımsızlığını duyurmakla yetinmedi, aynı zamanda modern devlet yapılanmasının temel kurumlarını kısa sürede oluşturdu. Parlamento sistemi tesis edilerek çok partili siyasi düzene geçiş sağlandı.
Hukuk, eğitim, dış politika ve ordu başta olmak üzere birçok alanda reform süreci başlatıldı. Bu dönemin en önemli gelişmelerinden biri de kadınlara seçme ve seçilme hakkının verilmesi oldu. Böylece Azerbaycan, kadınlara siyasi hak tanıyan ilk Müslüman ülke olarak kayıtlara geçti.
Bakü'nün Ermeni ve Bolşevik silahlı gruplarının kontrolünde bulunması nedeniyle Azerbaycan hükümeti bir süre çalışmalarını ülkenin ikinci büyük şehri Gence'de sürdürdü.
Azerbaycan'ın bağımsızlığını ilk tanıyan devlet Osmanlı oldu. İki ülke arasında 4 Haziran 1918'de anlaşma imzalanırken, dönemin Harbiye Nazırı Enver Paşa'nın talimatıyla kardeşi Nuri Paşa (Killigil) komutasında oluşturulan birlik Azerbaycan'a destek amacıyla gönderildi.
"Kafkas İslam Ordusu" adı verilen birlikler, 15 Eylül 1918'de Bakü'yü işgalden kurtardı. Bunun ardından hükümet faaliyetlerini yeniden Bakü'de sürdürmeye başladı. Kafkas İslam Ordusu, Bakü'nün kurtuluşu için yürütülen çatışmalarda 1130 şehit verdi.
Cumhuriyet döneminde ekonomi, eğitim ile din ve vicdan özgürlüğü alanlarında önemli düzenlemeler gerçekleştirildi. Irk, din, mezhep ve cinsiyet ayrımı yapılmaksızın tüm vatandaşlara eşit haklar tanındı.
Azerbaycan, Müslüman doğuda kadınlara seçme hakkı veren ilk ülke oldu. Bu süreçte milli para birimi ve posta pulları dolaşıma sokuldu, Devlet Bankası ile Bakü Devlet Üniversitesi kuruldu.
Dış tehditlere karşı savunma kapasitesini güçlendirmek amacıyla 26 Haziran'da Azerbaycan ordusu oluşturuldu. Ordunun teşkilatlanmasında Osmanlı subayları etkin görev üstlendi.