Özbekistan'da Sovyet döneminin siyasi baskı kurbanları anılıyor

Ülkede 2001'den bu yana "Siyasi Baskı Kurbanlarını Anma Günü" olarak anılan 31 Ağustos'ta başkent Taşkent'teki Şehitler Anıtı Hıyabanı'nda anma programı düzenleniyor. Bu etkinliklerde Sovyet döneminde hayatını kaybedenlerin yanı sıra bağımsızlık ve özgürlük uğruna mücadele eden aydınların hatırası yaşatılıyor. Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev, devlet yetkilileri, din adamları, aydınlar, ülkenin ileri gelenleri ve vatandaşların katıldığı bu yılki anma etkinliklerinde, Sovyetler döneminde rejim karşıtı oldukları gerekçesiyle siyasi baskıya maruz kalanların ruhları için Kur'an-ı Kerim okunarak dua edildi, davetlilere Özbek pilavı ikramında bulunuldu. Eğitim, basın, kültür ve toplumsal çağdaşlaşmayı savunan ve 19. yüzyılın sonları ile 20. yüzyılın başlarında Orta Asya'da ortaya çıkan Cedidçilik hareketi Türkistan'ın siyasi ve kültürel gelişiminde önemli rol oynarken, Sovyet dönemindeki siyasi baskıların önemli hedeflerinden biri de Cedidçilik hareketinin önde gelen temsilcileriydi. Resmi verilere göre, Sovyet yönetiminin Özbekistan'da özellikle 1937-1953 yıllarında yürüttüğü siyasi baskılar kapsamında 100 binden fazla kişi hapsedildi veya sürgün edildi, yaklaşık 13 bin kişi ise idam edildi. Dönemin baskıları, özellikle ülkenin önde gelen aydınlarını, yazarlarını, şairlerini ve bilim insanlarını hedef aldı. Bunlar arasında çağdaş Özbek edebiyatının önemli isimlerinden Abdullah Kadiri, Münevver Kari, Abdurauf Fitrat ve Abdulhamid Süleyman Çolpan da bulunuyor. Özbekistan'da özellikle 1937-1938 yıllarında yoğunlaşan baskı döneminde çok sayıda aydın, "milliyetçilik", "Sovyet karşıtlığı" ve rejime yönelik diğer suçlamalarla hapse atıldı veya idam edildi. Özbekistan'da Sovyet dönemindeki siyasi baskı kurbanlarının isimlerinin tespit edilmesi ve itibarlarının iade edilmesine yönelik çalışmalar son yıllarda hız kazandı. Ülkede kurbanların hayatlarının ve eserlerinin araştırılması amacıyla arşiv belgeleri incelenirken, elde edilen bilgiler kitaplar, bilimsel çalışmalar ve medya aracılığıyla kamuoyuna aktarılıyor. Yapılan bu çalışmalar sonucunda Özbekistan Yüksek Mahkemesi tarafından 2021-2025 yıllarında Sovyet döneminde siyasi baskıya maruz kalan 1200'den fazla kişi aklandı. Bu yıl da eski rejim döneminde haksız yere suçlanarak farklı sürelerle hapsedilen veya idama mahkum edilen 161 kişinin daha itibarı iade edildi. Sovyet rejimi tarafından siyasi baskı kurbanlarının infaz edildiği yerde 2000 yılında dönemin Cumhurbaşkanı İslam Kerimov'un girişimleriyle Şehitler Anıtı Hıyabanı oluşturuldu. 31 Ağustos 2002'de ise Sovyet dönemindeki siyasi baskıların kurbanlarını anmak ve bağımsızlık mücadelesinde hayatını kaybedenlerin hatırasını yaşatmak amacıyla Siyasi Baskı Kurbanları Devlet Müzesi kuruldu. Şehitler Anıtı Hıyabanı'nın merkezinde yer alan müze, Sovyet dönemindeki siyasi baskıların tarihini gelecek nesillere aktararak tarihi hafızanın korunmasına önemli katkı sağlıyor. Siyasi baskılar tarihinin farklı dönemler üzerinden ele alındığı müzenin merkezinde, baskılar nedeniyle yakınlarını bekleyen ailelerin yaşadığı acıyı simgeleyen "Istırap Heykeli" bulunuyor. 10 bölümden oluşan müzede, Çarlık Rusyası'nın Türkistan'ı sömürgeleştirmesinden Sovyet dönemindeki baskılara, Cedidçilik hareketinden Sovyetlerin kolektifleştirme politikalarına ve 1920'li, 1930'lu, 1940'lı, 1950'li ve 1980'li yıllardaki siyasi baskılara kadar uzanan dönemler ele alınıyor. Ayrıca, bağımsızlık döneminde Sovyet rejiminin kurbanlarının anısının yaşatılmasına ve bağımsızlık sonrasında siyasi baskı kurbanlarının itibarlarının iade edilmesine yönelik çalışmaların da yer aldığı müze bölümlerinde döneme ait resmi belgeler, gizli evraklar, fotoğraflar ve çeşitli tarihi eserler de sergileniyor. Aynı zamanda bir araştırma merkezi olarak da faaliyet gösteren müzede tarihçiler ve araştırmacılar siyasi baskılarla ilgili arşiv belgelerini inceliyor. Müze bünyesinde bilimsel çalışmalar, monografiler ve çeşitli yayınlar hazırlanıyor. Özbekistan'da siyasi baskı kurbanlarının 31 Ağustos'ta, ülkenin bağımsızlık günü olan 1 Eylül'den bir gün önce anılması ayrıca önem taşıyor. Anma etkinlikleri, Sovyet döneminin mağdurlarının hatırasını yaşatmanın yanı sıra bağımsızlığın ve milli hafızanın önemine dikkati çekiyor. Bu yıl Taşkent'teki Şehitler Anıtı Hıyabanı'nda düzenlenen anma programında konuşan Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev, Özbekistan'ın bağımsızlığının 35. yıl dönümünün kutlandığı bugünlerde özgürlük ve bağımsızlık uğrunda hayatını kaybedenlerin hatırasını yaşatmanın önemli olduğunu vurguladı. Mirziyoyev, "Böylesine kutlu günlerde istiklal ve özgürlük yolunda hayatını kaybeden kahraman atalarımızı hatırlamak, onların hatırasına saygı göstermek kutsal görevimizdir." dedi. Kahraman ataların fedakarlıklarının unutulmaması gerektiğini belirten Mirziyoyev, onların mücadelesinin gelecek nesiller için manevi güç kaynağı olmaya devam edeceğini kaydetti. Mirziyoyev, siyasi baskı kurbanlarının isimlerinin ortaya çıkarılması ve gençlerin vatanseverlik ruhuyla yetiştirilmesine yönelik çalışmaların güçlendirilmesi gerektiğini sözlerine ekledi. (Kaynak: AA)