Ülkede 2001'den bu yana "Siyasi Baskı Kurbanlarını Anma Günü" olarak anılan 31 Ağustos'ta başkent Taşkent'teki Şehitler Anıtı Hıyabanı'nda anma programı düzenleniyor.
Bu etkinliklerde Sovyet döneminde hayatını kaybedenlerin yanı sıra bağımsızlık ve özgürlük uğruna mücadele eden aydınların hatırası yaşatılıyor.
Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev, devlet yetkilileri, din adamları, aydınlar, ülkenin ileri gelenleri ve vatandaşların katıldığı bu yılki anma etkinliklerinde, Sovyetler döneminde rejim karşıtı oldukları gerekçesiyle siyasi baskıya maruz kalanların ruhları için Kur'an-ı Kerim okunarak dua edildi, davetlilere Özbek pilavı ikramında bulunuldu.
Eğitim, basın, kültür ve toplumsal çağdaşlaşmayı savunan ve 19. yüzyılın sonları ile 20. yüzyılın başlarında Orta Asya'da ortaya çıkan Cedidçilik hareketi Türkistan'ın siyasi ve kültürel gelişiminde önemli rol oynarken, Sovyet dönemindeki siyasi baskıların önemli hedeflerinden biri de Cedidçilik hareketinin önde gelen temsilcileriydi.
Resmi verilere göre, Sovyet yönetiminin Özbekistan'da özellikle 1937-1953 yıllarında yürüttüğü siyasi baskılar kapsamında 100 binden fazla kişi hapsedildi veya sürgün edildi, yaklaşık 13 bin kişi ise idam edildi.
Dönemin baskıları, özellikle ülkenin önde gelen aydınlarını, yazarlarını, şairlerini ve bilim insanlarını hedef aldı. Bunlar arasında çağdaş Özbek edebiyatının önemli isimlerinden Abdullah Kadiri, Münevver Kari, Abdurauf Fitrat ve Abdulhamid Süleyman Çolpan da bulunuyor.
Özbekistan'da özellikle 1937-1938 yıllarında yoğunlaşan baskı döneminde çok sayıda aydın, "milliyetçilik", "Sovyet karşıtlığı" ve rejime yönelik diğer suçlamalarla hapse atıldı veya idam edildi.
Özbekistan'da Sovyet dönemindeki siyasi baskı kurbanlarının isimlerinin tespit edilmesi ve itibarlarının iade edilmesine yönelik çalışmalar son yıllarda hız kazandı.
Ülkede kurbanların hayatlarının ve eserlerinin araştırılması amacıyla arşiv belgeleri incelenirken, elde edilen bilgiler kitaplar, bilimsel çalışmalar ve medya aracılığıyla kamuoyuna aktarılıyor.
Yapılan bu çalışmalar sonucunda Özbekistan Yüksek Mahkemesi tarafından 2021-2025 yıllarında Sovyet döneminde siyasi baskıya maruz kalan 1200'den fazla kişi aklandı. Bu yıl da eski rejim döneminde haksız yere suçlanarak farklı sürelerle hapsedilen veya idama mahkum edilen 161 kişinin daha itibarı iade edildi.