Milli İstihbarat Akademisi Başkanı Prof. Dr. Talha Köse, ABD-İran arasında sağlanan ve İsrail'i de kapsayan geçici ateşkesin taraflar ve Orta Doğu için ne ifade ettiğini AA Analiz için kaleme aldı.
***
ABD ve İsrail ile İran arasında 40 gündür devam eden ve tüm bölgeyi etkisi altına alan savaş, Pakistan'ın arabuluculuğuyla varılan ateşkesle şimdilik durduruldu. Bu duraklama, tarafların stratejik hedeflerine ulaşamaması sebebiyle pozisyonlarını gözden geçirme imkanı tanıyan geçici bir ferahlama olarak değerlendirilmelidir. Zira, ortada kapsamlı bir uzlaşı çerçevesi bulunmadığından savaşın bu aşamada bir süre dondurulmasına karar verildiği anlaşılmaktadır. Uluslararası kamuoyuna yansıyan çerçevenin kalıcı bir ateşkese zemin hazırlaması ise oldukça güç görünmektedir.
Bu süreç en iyi ihtimalle taraflara yeniden kalibrasyon için zaman kazandıracaktır. Sonrasına ilişkin müzakere ise daha uzun bir zamana yayılacaktır. Bu nedenle, mevcut ateşkesi bir çözümden ziyade geçici bir duraklama olarak okumak daha doğru olacaktır. Duraklamanın geleceği, krizin tamamen çözülüp çözülmeyeceği ya da kısa süre içinde yeniden tırmanıp tırmanmayacağı zamanla netleşecektir. Ancak mevcut aşamada tarafların yeni bir eskalasyon konusunda istekli olmadıkları net biçimde görülmektedir.
Bu süreçte bölge ülkeleri de kritik bir eşikte bulunmaktadır. Askeri hedeflerin ve üslerin önemli ölçüde zarar gördüğü, kritik sanayi tesislerinin vurulduğu bir ortamda, sıradaki hedeflerin enerji ve deniz suyu arıtma tesisleri olması bekleniyordu. Bu tür hedeflerin vurulması, bölgede ciddi bir insani krizi ve göç dalgasını tetikleyebilirdi. Dolayısıyla ateşkes kararını bu bağlam içinde de değerlendirmek gerekmektedir. Nitekim bölge uçurumun eşiğinden dönmüş olsa da mevcut tablo güvenli ve kalıcı istikrar aşamasına geçildiğini henüz teyit etmemektedir. Ancak savaş, kritik alanlarda yeni bir değişim dalgasını tetikleyecektir.
İran açısından bakıldığında rejim, ciddi şekilde sarsılmış ve önemli derecede hasar almış olsa da direnmeyi başardı ve çökmedi. Aksine toplumsal desteğin de etkisiyle kayda değer bir direnç sergiledi. Şii siyasal geleneğinin matem ve kahramanlık anlatıları üzerine kurulu ideolojik çerçevesi dikkate alındığında, bu savaşın İran için güçlü ve taze bir hikaye sunduğu oldukça açık. İran’ın siyasi elitleri de bu deneyimi yeni söylemler ve ideolojik çerçeveler üretmek için kullanacaktır.
Bununla birlikte, kalıcı bir ateşkes durumunda, rejimin böylesi bir kriz karşısında güçlü bir dayanışma sergileyen İran toplumuna yönelik önceki sert ve baskıcı yaklaşımını da belli bir ölçüde değiştirmesi muhtemeldir. Zira İran toplumu, savaş sırasında rejime karşı kitlesel bir hareket geliştirmeyerek farklı bir siyasal pozisyon aldı ve bu tutumuyla yeni bir müzakere alanı oluşturdu. Dolayısıyla toplum, geçmişte sokak hareketleriyle elde edemediği bazı kazanımları, bu süreçte ortaya koyduğu direnç üzerinden farklı biçimlerde elde edebilir. Öte yandan rejimin sahip olduğu sınırlı gücü doğrudan topluma karşı kullanma konusunda daha temkinli davranması beklenebilir. Bu durum, İran’da zaten bel
Bu bağlamda mevcut sürecin İran İslam Cumhuriyeti açısından bir kırılma noktası olduğu söylenebilir. Dini referansların belirleyici olduğu mevcut yapının zaman içinde daha milliyetçi ve pragmatik bir çizgiye evrilmesi ihtimal dahilinde. Olası dönüşüm, dış aktörlerin öngördüğü türden bir rejim değişikliği olmasa da İran toplumunun beklentileriyle daha fazla örtüşen bir yönelim güç kazanabilir.
Savaşın etkilerinin ise bölgede uzun süre hissedilmeye devam edeceği oldukça açık. İran, önceki stratejik yaklaşımını sürdürerek vekil aktörler üzerinden bölgesel istikrarsızlığı artırması halinde, daha sert ve yıkıcı bir karşılıkla yüzleşecektir. Bu nedenle, savaş sırasında İran’a görece daha olumlu yaklaşan uluslararası aktörler de dahil olmak üzere tüm dikkatler, Tahran'ın bundan sonraki stratejik tercihleri üzerinde yoğunlaşacaktır.