İspanya'nın en büyük araştırma kurumu CSIC, Franco'nun ölümünden yarım yüzyıl sonra kendi geçmişindeki adları geri getirdi. İç Savaş'ın ardından görevinden edilen, sürgüne yollanan, cezalandırılan ya da hapse atılan 510 bilim insanı ve çalışanının dosyasını ilk kez dijital bir arşivde topladı. Bu isimlerin 135'i kadın. Tasfiyeyi yürüten kurum, arşivi bugün açan kurumla aynı. Sicildeki suçlama gerekçeleri ideolojik olanlardan tuhaflara uzanıyor. Bir kadının dosyasında suç olarak "pantolon giymek" bile yazıyor. Arşiv, "Hafıza ve Onarım Arşivi" adıyla yayımlandı ve yıllar süren bir çalışmanın ürünü. Projeyi, CSIC Felsefe Enstitüsü'nden tarihçi Ana Romero yürüttü.
FRANCO, JAE'Yİ DAĞITIP YERİNE CSIC'İ KURDU
İspanyol bilimi yüzyıl başında hızlı bir yükselişteydi. 1907'de kurulan Eğitimi Geliştirme Kurulu (JAE), özgür eğitim geleneğinin izinde bilim insanlarını yurt dışına gönderdi, laboratuvarlar ve enstitüler açtı, ülkeyi görülmemiş bir atılıma taşıdı. Kurulun ilk başkanı, Nobel Tıp Ödüllü Santiago Ramón y Cajal'dı.
İç Savaş bu hattı kırdı. Ayaklananların zaferinin ardından Franco, "bilimlerin klasik ve Hristiyan birliğini yeniden kurmak" için 1939'da CSIC'in kurulmasını emretti. Kuruluş kararnamesinin amacı açıktı: "Şanlı Hareketimize ilham veren temel fikirleri dayatmak." Yeni kurum JAE'nin binalarının ve mal varlığının bir bölümünü devraldı, ama laboratuvarları dağıttı ve personeli kovuşturdu.
Romero, iki kurumun aynı çizginin devamı sayılmasına itiraz ediyor. "Geleneksel olarak CSIC'in doğrudan JAE'nin devamı olduğu söylendi, ama bu doğru değil," diyor. "İç Savaş ve diktatörlük, JAE'nin başlattığı modernleşmede derin bir kırılmaya yol açtı. CSIC kurumun ideolojisini ve amacını tamamen değiştirdi."
"PANTOLON GİYMEK" SUÇLAMASI
Arşivdeki dosyalardan biri, felsefe ve edebiyat doktoru María del Carmen Pescador del Hoyo'ya ait. León Polisi'nin hazırladığı 4.138 numaralı siyasi sorumluluklar dosyasında ona birkaç "suç" yükleniyordu. Biri, tarihçi Claudio Sánchez Albornoz'un öğrencisi olmasıydı. Onunla 1936'ya kadar Ortaçağ Araştırmaları Enstitüsü'nde çalışmıştı. Bir diğeri, aynı yıl Posta İdaresi'nden uzaklaştırılan José Yuste Blázquez'in nişanlısı olmasıydı. Bir de pantolon giymesi vardı.
Ceza gecikmedi. Beş yıl boyunca boş kadrolara başvurması ve terfi etmesi yasaklandı. Gençlerin uğradığı kütüphanelerde çalışması ise ayrıca veto edildi. Yine de hikâyesi burada bitmedi. 1953'te Pescador del Hoyo, Madrid'deki Ulusal Tarih Arşivi'ne bölüm şefi olarak atandı.
KİMİ REHABİLİTE EDİLDİ, KİMİ HAPİSTE ÖLDÜ
Tasfiye herkeste aynı sonucu vermedi. Görevden edilenlerin neredeyse yarısı çalışmaya devam etti. Geri kalanı görevden uzaklaştırıldı, hapsedildi ya da cezalandırıldı. Ama çalışmayı sürdürmek, kariyerin zarar görmediği anlamına gelmiyordu. Cezalar, maaşın yarısıyla görevden uzaklaştırmadan her türlü kamu görevinden men'e ve ömür boyu öğretmenlik yasağına kadar uzanıyordu.