Siyaset, Ekonomi ve Toplum Araştırmaları Vakfından (SETA) araştırmacı Büşra Zeynep Özdemir, dizel arzındaki küresel daralmanın enerji güvenliği ve iklim politikaları üzerindeki etkilerini AA Analiz için kaleme aldı.
***
Küresel ekonominin "işçi yakıtı" olarak bilinen dizel, 2026 sonbaharında enerji krizinin tam merkezine yerleşti. ABD'de motorinin galon fiyatı, eylül sonunda ortalama 6,5 dolarla tarihi zirveye çıktı. Bir yıl önce yaklaşık 3,7 dolar olan dizelin pek çok istasyonda tükenmesiyle eyaletlerde olağanüstü hal ilan edildi. Fransa'da 21 Eylül'de çok sayıda istasyon akaryakıt veremiyordu. Filipinler'den Etiyopya'ya, Slovenya'ya hükümetler, satış sınırı, kısaltılmış çalışma günleri gibi acil durum önlemlerine başvurdu.
Bu tablo tek bir şokun değil, üst üste binen iki arz kırılmasının sonucu: 2022'de Rusya-Ukrayna Savaşı'yla başlayan arz sıkıntısı 28 Şubat 2026'da ABD/İsrail'in İran'a yönelik saldırılarıyla başlayan savaş ve Hürmüz Boğazı'nın kapanmasıyla birlikte tarihi bir boyuta ulaştı. Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) tabloyu petrol piyasası tarihindeki en büyük arz sorunu olarak tanımladı.
Gelinen noktada, Türkiye'nin ev sahipliğinde 9-20 Kasım'da Antalya'da toplanacak olan COP31 öncesinde kritik soru şu: arz güvenliği iklim hedeflerini geri plana mı itiyor? Kısa vadede cevap, "evet". Ancak yapısal olarak incelendiğinde krizin iklim gündemini rafa kaldırmaktan çok onu yeniden tanımladığı görülüyor.
Ukrayna'nın insansız hava araçları (İHA) bu yıl Rus rafinerilerini ortalama üç günde bir vurdu. Bunun sonucunda Rusya'nın dizel üretimi yüzde 30 geriledi. Ürettiği dizelin yarısını ihraç eden Kremlin Temmuz’da tarihinde ilk kez üreticilere ihracat yasağı getirdi ve yasağı Ekim sonuna dek uzattı. Haziran'da Rusya topraklarının yaklaşık yüzde 90'ın da akaryakıt sıkıntısı yaşandı. IEA'ya göre Orta Doğu ve Rusya'nın dizel ihracatı Ağustos'ta yıllık bazda yüzde 75 azaldı. Küresel petrol stokları da savaşın başından bu yana 507 milyon varil eridi.
Hürmüz'de ise belirsizlik sürüyor. Küresel petrol ticaretinin beşte birinin geçtiği Boğaz da trafik 8 Nisan ateşkesine rağmen normale dönmedi, Temmuz'da ateşkes bozuldu, Ağustos'ta Orta Doğu çıkışlı tankerler yeniden saldırıya uğradı. İran'ın Eylül ayında boğazı bir hafta içinde açabileceğini söylemesi yalnızca kısa süreli bir rahatlama sağladı. IEA, ABD-İran müzakerelerindeki tıkanıklık nedeniyle akışların normalleşmesinin gelecek yıla sarkabileceğine dair uyardı.
Avrupa için ise son darbe Suudi Arabistan'dan geldi. Hürmüz'ü devre dışı bırakarak Kızıldeniz’deki Yanbu Limanı'na günde yaklaşık 4 milyon varil taşıyan Doğu-Batı Boru Hattı 11 Eylül'de pompa istasyonlarını hedef alan İHA saldırılarının ardından kapatıldı. Yanbu yüklemeleri durdu, bazı Avrupalı rafinerilerin kargoları iptal edildi ya da ertelendi. Bazılarına da Ekim'de Suudi petrolü gelmeyeceği bildirildi. Çok sayıdaki şirket açığı kapatmak için ek alımlar yapmak zorunda kaldı.
Hat 22 Eylül'de açıldı, düşük kapasiteyle yeniden faaliyete başlayan hattın tam kapasiteye dönmesinin ise en az 6-8 hafta sürebileceği belirtiliyor. Avrupa rafinerilerinin orta-ağır Suudi ham petrolüne göre yapılandırılmasından ötürü bu varillerin yerini doldurmak zor ve pahalı. Dizel ithalatının yüzde 18'ini Orta Doğu'dan karşılayan Avrupa Birliği (AB) için bu, kış öncesinde ciddi bir kırılganlığa işaret ediyor. Üstelik ABD'nin dizel ihracatını yasaklamasının Avrupa'da dizel fiyatlarını yüzde 50'den fazla artırabileceği düşünülüyor.
Hükümetlerin krize yanıtlarının ortak paydası çevre standartlarının gevşetilmesi planlamaları: ABD'de Teksas, Louisiana, Missouri ve Alabama tarım makineleri için ayrılmış olan vergisiz, kırmızı boyalı motorinin karayolunda kullanımına izin verdi. Teksas ayrıca düşük kükürtlü dizel zorunluluğunun kaldırılmasını talep etti.