Dünyadaki ölümcül heyelanları konu alan iki yıllık kapsamlı çalışma, Ankara Üniversitesi Ayaş Meslek Yüksekokulu Mimarlık ve Şehir Planlama Bölümü Coğrafi Bilgi Sistemleri Programı Müdür Yardımcısı Dr. Öğr. Üyesi Seçkin Fidan'ın liderliğinde yürütüldü.
Toplam 46 ülkedeki heyelanların, yaklaşık 60 yıllık arazi kullanımı değişimi ve 45 yıllık nüfus verileri ile birlikte analiz edildiği araştırmanın sonuçları, prestijli bilim dergilerinden Science Advances'ta yayımlandı.
Araştırmaya göre heyelan kaynaklı can kayıplarını, topoğrafya ve yağış gibi doğal etkenlerden çok, arazi kullanımı ve ekonomik gelişmişlik düzeyi belirlerken ormansızlaşma, tarım alanlarının genişletilmesi ve plansız kentleşme gibi müdahaleler, yamaçların doğal dengesini bozarak can kayıplarını artıran temel faktörler arasında yer alıyor.
Düşük gelirli ülkelerde dağlık alanların yaklaşık yüzde 50'sinin insan etkisine açıldığı, yüksek gelirli ülkelerde ise bu oranın yüzde 7 civarında kaldığı görülürken, arazi dönüşümünün yoğun olduğu ülkelerde heyelan kaynaklı ölümlerin de belirgin şekilde arttığı vurgulandı.
Haiti, Sri Lanka ve El Salvador gibi ülkelerde yoğun arazi kullanımı değişimi ile yüksek can kayıpları arasında güçlü bir ilişki tespit edilirken, İsviçre, Japonya, Avusturya ve Güney Kore gibi benzer topoğrafyaya sahip ülkelerde etkin arazi planlaması sayesinde can kayıplarının düşük seviyelerde kaldığı saptandı.
Çalışmanın ayrıntılarını paylaşan Dr. Öğr. Üyesi Seçkin Fidan, ilk olarak Türkiye'deki ölümcül heyelanlara yönelik bir veri tabanı oluşturma ihtiyacından yola çıktıklarını, ardından ölümcül heyelanları küresel ölçekte ele aldıklarını söyledi.
Küresel ölçekte açık erişimli verilerde önemli bir boşluk tespit ettiklerini, mevcut veri setlerinin topografya, iklim ve insan baskısını birlikte değerlendirmediğini aktaran Fidan, bu eksikliğin çalışmanın yönünü belirlediğini ve ölümcül heyelanları söz konusu üç faktörle birlikte ele alan bir model geliştirdiklerini söyledi.
Heyelanların yaklaşık yüzde 80 ila 85'inin dağlık bölgelerde meydana geldiğini, kendilerinin de en az 5 ölümcül heyelan kaydı bulunan ülkelerin dağlık bölgelerini incelediklerini anlatan Fidan, yaklaşık 60 yıllık arazi örtüsü ve 45 yıllık nüfus değişimi verisi kullandıklarını kaydetti.
Elde edilen sonuçların arazi örtüsü değişimiyle ölümcül heyelanlar arasında güçlü bir ilişki ortaya koyduğunu ifade eden Fidan, "Çalışmanın en önemli bulgularından biri, insan etkisinin belirleyici rolü oldu. Arazi kullanımında değişim oranı arttıkça hem heyelan sayısı hem de can kayıpları yükseliyor. Ölümcül heyelanlar sadece yağış, eğim veya jeolojik koşullarla açıklanamaz, insan etkisini hesaba katmadan doğru bir değerlendirme yapılamaz." dedi.
Özellikle düşük ve orta gelirli ülkelerde arazi kullanımı değişiminin, topografya ve yağıştan daha güçlü bir etki gösterdiğini dile getiren Fidan, aynı doğal koşullar altında farklı sonuçların insan müdahalesiyle ortaya çıktığını vurguladı.