Sakarya Üniversitesi Ortadoğu Enstitüsü Öğretim Üyesi Dr. Mustafa Caner, ABD-İran arasında imzalanan İslamabad Mutabakatı’nın 6. maddesinde yer alan 300 milyar dolarlık yeniden inşa fonunu ve bu fonun hangi koşullarda devreye girebileceğini AA Analiz için kaleme aldı.
***
Tahran ve Washington, 28 Şubat’tan beri devam eden savaşı sona erdirmek amacıyla İslamabad’ın arabuluculuğunda 17 Haziran’da, ABD Başkanı Donald Trump ile İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan’ın uzaktan imzaladığı tarihi bir mutabakat zaptı üzerinde anlaştı.
Anlaşma maddelerinin açıklanmasıyla birlikte birçok madde üzerinde ve anlaşmanın geneline binaen kim kazandı/kim kaybetti yorumlarının yanı sıra bundan sonraki sürecin nasıl şekilleneceği üzerine de tahminler yürütüldü. 20 Haziran’da İsviçre’de ABD Başkan Yardımcısı JD Vance ve İran İslami Şura Meclisi Başkanı Muhammed Bakır Galibaf’ın temsil ettiği heyetler arasında teknik görüşmeler yapıldı. Pakistan ve Katar’ın da katıldığı bu görüşmelerin ardından açıklanan metin, sürecin olumlu bir şekilde devam ettiğini işaret ediyordu.
Teknik görüşmelerin dayanağını oluşturan İslamabad Mutabakat Zaptı'nın maddeleri tek tek tartışılırken, bir madde özellikle dikkat çekiyor. Bu madde, İran’daki altyapının yeniden inşası için Tahran’ın kullanımına sunulacak en az 300 milyar dolarlık fon ile ilgiliydi. Anlaşmanın 6. maddesinde ele alınan bu konuyla ilgili pek çok yorum yapıldı. İran’daki şahinler, bu fonun bir savaş tazminatı olmadığını söyleyerek karşı çıktılar. Özellikle JD Vance’in, fonun koşullu tarafını gündeme getiren, “İran taahhütlerini yerine getirirse fona erişebilir” açıklaması, İranlı şahin kanadın tepkisini çekti. Şahin kanada göre, Hürmüz’ün açılması karşılığında bu fon İran’a verildi ve bu durum, Tahran'ın ABD k
İsrailli siyasiler ve ABD’deki şahin çevreler ise ABD’nin İran’a 300 milyar dolar hediye ettiğini ve İran’ın bunu bölgede istikrarsızlık yaymak ve ABD/İsrail çıkarlarına zarar vermek için kullanacağını iddia ettiler. Bu gruplara göre, gelecek olan bu parayla İran füze programını yenileyecek, vekil kuvvetlerini silahlandıracak ve İsrail/ABD’ye tehdit oluşturacak. Her ne kadar JD Vance, İran’ın anlaşma taahhütlerine ve performansına bağlı olarak bu paranın ödeneceğini ve Amerikan vergi mükelleflerinin bu kaynağı karşılamadığını söylese de ABD’deki İran karşıtı cumhuriyetçi şahinler, İran’ın bu parayı nasıl harcayacağına yönelik bir teknik ve hukuki kısıtlama olmadığını söyleyerek karşı çıktıla
İki tarafın argümanları elbette kendi siyasi pozisyonlarını yansıtıyor. Ancak anlaşmanın ilgili maddesinin ne dediğini teknik ve analitik olarak değerlendirmek önemli. 6. maddeye göre: “ABD, bölgesel ortaklarıyla birlikte, İran İslam Cumhuriyeti'nin yeniden inşası ve ekonomik kalkınması için en az 300 milyar dolar tutarında, kesin ve karşılıklı mutabık kalınmış bir plan geliştirmeyi taahhüt eder. Bu planın uygulanmasına ilişkin mekanizma, 60 gün içinde nihai bir anlaşmanın parçası olarak kesinleştirilecektir. İlgili mali işlemler için gerekli olan tüm lisanslar, muafiyetler ve izinler ABD tarafından verilecektir.” Bu madde, iki tarafın argümanları dışında da önemli açılımlara imkan sağlıyor.
Şu an için mutabakat sadece bir çerçeve anlaşması niteliğinde. Metnin, eğer her şey yolunda giderse 60 günlük müzakereler sonucunda nihai şeklini alması bekleniyor. Bu sebeple süreç için kesin konuşmak mümkün değil. Lakin anlaşmanın mezkur maddesinin her iki tarafın da eleştirilerine alan açan boyutları olduğu görülüyor. Net olarak söylenebilecek husus, 300 milyar dolarlık fonun, yaptırımların kaldırılması veya dondurulmuş mal varlıklarının serbest bırakılmasında olduğu gibi, kısa vadede İran ekonomisine doğrudan katkı sağlayacak bir nitelik taşımaması. Bu mesele biraz daha dolaylı ve bağlam bağımlı bir anlamı haiz.