Kanuni Sultan Süleyman'ın eşi Hürrem Sultan adına yaptırılan cami 16. yüzyılda inşa edildi.
İlk olarak 1538-1539 yıllarında tek kubbeli planla yapılan cami, 1612'de dönemin başmimarı Sedefkar Mehmed Ağa tarafından genişletildi. Bu düzenlemeyle yapıya ikinci kubbeli bölüm eklenip, bugünkü görünümüne kavuştu.
Yapı, yalnızca bir ibadet mekanı değil, aynı zamanda büyük bir külliyenin merkezi olarak planlandı. Külliye içinde medrese, darüşşifa (hastane), imaret, sıbyan mektebi ve hamam gibi yapılar bulunuyordu.
Osmanlı sosyal hayatında önemli bir yere sahip külliye, özellikle darüşşifası ve imaretiyle İstanbul'daki hayır kurumları arasında önemli bir rol üstlendi.
Mimari açıdan Osmanlı klasik dönem cami mimarisinin erken örnekleri arasında yer alan, kesme taştan inşa edilen caminin iç mekanında sade ve dengeli bir mimari düzen dikkati çekiyor.
Bugün mimari özellikleri ve tarihi kimliğiyle İstanbul'un önemli kültür varlıkları arasında gösterilen Haseki Hürrem Sultan Camii, Osmanlı'nın sosyal yardım kurumlarını da içeren külliye geleneğinin önemli örneklerinden biri olarak kabul ediliyor.
İstanbul Medeniyet Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk ve İslam Sanatı Ana Bilim Dalı Dr. Öğretim Üyesi Resul Yelen, Haseki Sultan Külliyesi'nin yapımına 1538 yılında ilk önce caminin inşaatıyla başlandığını söyledi.
Külliyenin bir parçası olarak Kanuni Sultan Süleyman'ın eşi Haseki Hürrem Sultan için bu yapının inşa ettirildiğini dile getiren Yelen, cami ile Haseki Caddesi'nin külliyeyle birlikte ikiye ayrıldığını anlattı.
Yelen, "Burası, Mimar Sinan'ın başmimar olduktan sonraki ilk eseridir. Kuzeyinde cami, güneyinde imaret, sıbyan mektebi, darüşşifa ve bir de çeşme yer almaktadır. Cami üzerindeki kitabelerden anlaşıldığı üzere 1538 yılında inşaatına başlanıyor ve bir yıl içerisinde de tamamlanıyor. Diğer yapılar ise 12 yıl sonra tamamlanıyor." diye konuştu.
Yelen, caminin ilk inşa edildiğinde kare planlı ve tek kubbeli inşa edildiğini aktararak, "1612 yılında kitabesinde de 'cemaatin kesret olması', yani cemaatin fazlalaşmasından dolayı yapının genişletilmesi düşünülüyor. Yine kitabeden öğrendiğimiz kadarıyla Sultan Ahmet zamanında, 1612 yılında Sedefkar Mehmet Ağa tarafından cami doğuya doğru genişletiliyor. Sedefkar Mehmet Ağa da aynı zamanda Mimar Sinan'ın öğrencisi olması hasebiyle de ustasının, hocasının eserini genişletmiş oluyor." bilgisini verdi.