Hasan Kalyoncu Üniversitesi Öğretim Üyesi ve SETA Kıdemli Araştırmacısı Doç. Dr. Murat Aslan, İstanbul’da gerçekleştirilen NATO Parlamenter/Meclis Başkanları Zirvesi’nin başlıca gündemlerini ve Türkiye’nin NATO içindeki rolünü AA Analiz için kaleme aldı.
***
NATO Parlamenter/Meclis Başkanları Zirvesi, bu yıl ilk defa farklı bir formatta, 28-29 Haziran 2026 tarihlerinde İstanbul’da gerçekleştirildi. Bu zirveyi özel kılan hususa, zirve sonucunda elde edilen uzlaşının kapsamına ve NATO İttifakına etkilerine değinmeden önce, NATO parlamenter zirvelerinin ne olduğunu hatırlatmakta fayda var.
- NATO Parlamenter Zirvesi'nin yapısı ve işlevi
NATO üyelerinin siyasi iradelerini demokratik bir tabana oturtmayı amaçlayan NATO Parlamenter Asamblesi, 1955 yılında “NATO Ülkeleri Parlamento Üyeleri Konferansı” adıyla kuruldu. Sonra “NATO Parlamenterler Konferansı” şeklinde değiştirilen adı, 1999 yılında “NATO Parlamenter Asamblesi - NATO PA” oldu.
Asamble’nin temel amacı, transatlantik ortaklığın karşı karşıya bulunduğu güvenlik sorunlarıyla ilgili parlamentolar arasında karşılıklı anlayışı geliştirmektir. NATO’dan bağımsız olan Asamble, NATO ile üye ülke parlamentoları arasında bir bağ oluşturuyor. Asamble'nin temel misyonu, parlamenter farkındalık ve denetim, transatlantik dayanışma, kamuoyu desteği sağlanması ile demokrasi ve hukukun üstünlüğünün tesisi şeklinde belirlenmiştir.
Asamble'nin yapısı incelendiğinde, yılda iki kez toplanan Genel Kurul, Başkanlık Divanı ve Sekretarya liderliğinde NATO ile temasa geçen Daimi Komite ile özellikli alanlara yönelik Komite ve Alt Komiteler ön plana çıkıyor. Parlamenterlerin, diğer meclis görevlerine nazaran mutlaka içinde olmak istedikleri bu yapı, NATO ve üye ülkelerin güvenlik ve siyasi elitlerine gayriresmi bir erişim sağlıyor. Ayrıca Asamble'nin sandalye sayısı üye ülkelerin nüfusuna göre belirlenirken (281) NATO’ya ortak ülkeler ile diğer uluslararası örgütlerin oy hakkı olmayan temsiliyetleri de söz konusudur.
Danışma organı niteliğindeki Asamble, bahar ve yıllık oturumlar kapsamında gündem belirler. Komite, alt komite ve özel çalışma grupları aracılığıyla raporlar hazırlar ve NATO Karargahına sunar. NATO Genel Sekreteri, Asamble’nin toplantılarına katılabilir. Aynı şekilde Asamble Başkanı da gerektiğinde NATO zirvelerine katılabilir veya NATO bürokrasisi ile görüşebilir. Böylece NATO halklarının iradesi ‘bir fikir’ şeklinde NATO’ya adapte edilir. Ayrıca Rose-Roth Programı çatısı altında NATO üyesi olmayan ülkelerde düzenlenen geniş katılımlı faaliyetlerle NATO’nun demokratik dış yüzü ortaklara sunulur.
Hukuken NATO üzerinde bağlayıcı kararlar alamayan Asamble, bir karar organı değildir ancak dolaylı etkiler yaratabilir. Bu kapsamda Asamble, tavsiyelerde bulunur. Genel Sekreter, tavsiyelere cevap vermekle yükümlüdür. Asamble üyesi parlamenterler, kendi parlamentolarında NATO’nun ortak çıkarlarını aktarır ve anlayış birliğini sağlar. Demokratik ülkelerin asli karar verme organı olan parlamentolarda NATO gündemi ile ilgili siyasi mutabakata olanak sağlar. Aynı şekilde Komite raporları da NATO’nun gündeminin belirlenmesine katkı sağlar. Asamble, aynı zamanda gayriresmi bir denetleme ve meşruiyet kaynağıdır. Nihai kertede NATO ülkeleri parlamenterlerinin Türkiye’deki toplantısının hem NATO için
Asamble’nin bahse konu yapısı ve işlevi istikametinde NATO Parlamenter Asamblesi, 20 meclis başkanı, 3 meclis başkan vekili, NATO Parlamenter Asamblesi Başkanı Marcos Perestrello ve NATO Genel Sekreter Vekili Radmila Shekerinska ile NATO PA Başkanlık Divanı üyeleri, Dolmabahçe’de bir araya geldi. Gündem, NATO Liderler Zirvesi ve NATO’nun ana istikametiydi.