Yazı hayatı boyunca öykü, roman, düzyazı, şiir, tiyatro, anı, hitabet, makale ve edebiyat tarihi gibi çeşitli alanlarda eserler veren Uşaklıgil, Türk edebiyatında Batılı anlamda ilk romanları kaleme aldı.
Uşaklı Helvacızadeler ailesine mensup halı tüccarı Halil Efendi ile Behiye Hanım'ın üçüncü çocuğu olan Uşaklıgil, İstanbul Eyüpsultan'da 1866'da dünyaya geldi.
Usta yazar, mahalle mektebindeki ilk eğitiminin ardından Fatih Askeri Rüşdiyesi'nde okudu.
Uşaklıgil ailesi, Halil Efendi'nin işleri bozulduğu için "93 Harbi"nin (1877-1878) başlamasının ardından İzmir'e gitti.
Eğitimini İzmir Rüşdiyesi'nde sürdüren Uşaklıgil, İzmir'de Ermeni Katolik rahiplerin çocukları için kurulan yatılı okula devam etti. Usta yazar, okulda Fransızcaya duyduğu ilgi dolayısıyla Fransız edebiyatını yakından tanımaya başladı.
Halid Ziya Uşaklıgil, öğrencilik yıllarında ilk yazılarını kaleme aldı ve İzmir çevresinde tanındı.
Hazine-i Evrak'ta çıkan "Deniz Danası" ve Tercüman-ı Hakikat'te yayımlanan "Aşkımın Mezarı" yazılarıyla İstanbul'da da tanınmaya başlayan Uşaklıgil, 1884'te Tevfik Nevzad ve Bıçakçızade Hakkı ile birlikte Nevruz dergisini çıkarmaya başladı.
Fransızcadan tercümeler de yapan yazar, Tevfik Nevzad ile 1885'te de Hizmet ve Ahenk gazetelerini okuyucuyla buluşturdu. Uşaklıgil, tefrikalar halinde "Nemide", "Bir Ölünün Defteri" ile "Ferdi ve Şürekası" adlı eserleri yayınladı. Dünya edebiyatı ve tiyatro tarihi hakkında yazı dizileri de yayımlayan usta kalem, sürekli yer verdiği hikaye ve tiyatroyla ilgili makalelerini "Hikaye" ve "Temaşa" adları altında bir araya getirdi.
Uşaklıgil, romantizmin temsilcisi Ahmet Mithat Efendi'yi eleştirdiği ve realizmi savunduğu yazılarını da bu gazetelerde kaleme aldı, Fransız edebiyatından çeşitli yazarların şiir ve yazılarını tercüme etti.
Halid Ziya Uşaklıgil, hariciyeci olmak amacıyla İstanbul'a geldi fakat başvurusu kabul edilmedi.